Czym jest endometrioza?

Czym jest endometrioza?

Endometrioza występuje, gdy komórki podobne do tych w błonie śluzowej macicy znajdują się w innych częściach ciała. Komórki te mogą rosnąć i zmieniać się w odpowiedzi na hormony w cyklu menstruacyjnym, co może powodować stan zapalny, ból i blizny.

Endometrioza najczęściej występuje w błonie śluzowej miednicy (otrzewnej), ale może również występować w jajnikach i obejmować inne narządy miednicy, takie jak jelita lub pęcherz moczowy. Rzadziej endometrioza może występować również poza miednicą, na przykład w klatce piersiowej.

Szacuje się endometrioza dotyka 1 na 10 kobiet, a według doniesień medialnych w Polsce już ponad 1 mln kobiet zostało zdiagnozowanych, jednak eksperci szacują że realna liczba osób, których dotyka ta choroba to nawet 2-3 mln Polek. 

Rodzaje endometriozy

Istnieją cztery różne rodzaje endometriozy i możliwe jest występowanie więcej niż jednego rodzaju. Różne typy endometriozy zależą od lokalizacji, ilości i głębokości zmian endometrialnych.

Endometrioza otrzewnowa (powierzchowna) – występuje głównie w otrzewnej miednicy mniejszej – cienkiej warstwie wyściełającej wewnętrzną powierzchnię miednicy i otaczającej narządy miednicy.

Endometrioza jajników (endometrioma) – występuje, gdy torbiele endometriozy znajdują się w jajnikach.

Endometrioza głęboka – występuje w takich miejscach jak pęcherz moczowy, jelita i przegroda odbytniczo-pochwowa (tkanka oddzielająca pochwę od odbytnicy). Zmiany endometriozy są głębsze niż endometrioza otrzewnowa (powierzchowna).

Endometrioza pozamiednicza – występuje, gdy endometrioza znajduje się poza miednicą, na przykład w klatce piersiowej i bliznach po cięciu cesarskim.

Podobnym schorzeniem jest adenomioza, w której komórki podobne do tych w błonie śluzowej macicy rozwijają się w mięśniach ściany macicy. Adenomiozę można również rozpoznać na podstawie hormonów cyklu menstruacyjnego i dotyka ona 10% kobiet oraz kobiet. Można mieć tylko endometriozę lub adenomiozę, choć często współwystępują obie te choroby.

Objawy endometriozy

Objawy różnią się u poszczególnych osób – u niektórych mogą być poważne i uciążliwe, u innych nie występować wcale. Objawy nie zawsze są związane z umiejscowieniem, stopniem zaawansowania lub rodzajem endometriozy. Należy również pamiętać, że objawy endometriozy mogą być również objawami innych schorzeń. Zalecamy konsultację z lekarzem, jeśli objawy utrudniają codzienne funkcjonowanie.

Do typowych objawów należą:

• Ból miednicy
• Bolesne miesiączki, które utrudniają codzienne życie
• Obfite krwawienie miesiączkowe
• Ból podczas lub po stosunku
• Bolesne wypróżnienia
• Ból podczas oddawania moczu
• Trudności z zajściem w ciążę – nawet 70% kobiet z endometriozą może zajść w ciążę naturalnie
• Zmęczenie z jednym lub kilkoma z powyższych objawów

Wiele kobiet z endometriozą doświadcza również znacznych wzdęć w okresie menstruacji. Jednak wzdęcia mogą być również częste u kobiet bez endometriozy, a wzdęcia, które nie ustępują, mogą być objawem innych schorzeń. Endometrioza może znacząco wpływać na zdrowie psychiczne i dobre samopoczucie. Leczenie może rozwiązać wiele z tych problemów, a objawy endometriozy stać się łatwiejsze do opanowania. Główne metody leczenia endometriozy to łagodzenie bólu, terapia hormonalna i zabieg chirurgiczny. Czasami znalezienie odpowiedniego leczenia może zająć trochę czasu, a reakcja na leczenie może być różna, dlatego należy skonsultować się ze specjalistami w tej dziedzinie. Należy pamiętać, że:

• Objawy endometriozy mogą być również objawami innych schorzeń
• Endometrioza nie jest chorobą przenoszoną drogą płciową i nie jest zaraźliwa
• Endometrioza nie jest nowotworem

Należy nieustannie podkreślać – że w przypadku endometriozy ekstremalnie ważne jest jak najwcześniejsze rozpoznanie, tak by można wdrożyć leczenie zachowawcze, czyli postępowanie nieoperacyjne/ niechirurgiczne. 

Główne cele leczenia zachowawczego

• zmniejszenie bólu (miesiączkowego i pozamiesiączkowego),
• ograniczenie aktywności ognisk endometriozy,
• poprawa codziennego funkcjonowania,
• zachowanie płodności (jeśli to ważne dla pacjentki),
• opóźnienie lub uniknięcie leczenia operacyjnego.

Co obejmuje leczenie zachowawcze? 

1. Leczenie farmakologiczne 
2. Leczenie niefarmakologiczne (ważne uzupełnienie)
3. Osteopatia/Fizjoterapia uroginekologiczna
4. Dieta i styl życia

Nie leczą endometriozy, ale mogą zmniejszać nasilenie objawów poprzez:

• dieta przeciwzapalną,
• wsparcie pracy jelit,
• regularny, umiarkowany ruch
• sen i redukcja stresu (stres nasila ból)

W ostatnich latach zainteresowanie dietą jako elementem wspomagającym leczenie lub łagodzenie objawów endometriozy wzrosło — zwłaszcza ze względu na możliwość modyfikacji stanu zapalnego i metabolizm hormonów przez składniki żywieniowe. 

1. Estrogeny i dieta

Endometrioza jest procesem estrogeno-zależnym — ogniska endometriozy potrafią same produkować estrogeny, dodatkowo zaburzenia procesu beta-glukoronidazy, obciążenie wątroby  czy zaparcia powodują tzw recykling estrogenów i coraz większą dominację estrogenową. 

Dietetyczne strategie, które mogą wspierać regulację estrogenów, obejmują zwiększenie spożycia błonnika (który sprzyja wiązaniu i wydalaniu estrogenów z przewodu pokarmowego) oraz ograniczenie tłuszczów nasyconych i trans, które mogą sprzyjać nadmiernej produkcji estrogenów lub ich recyrkulacji. 

Odpowiednia podaż płynów (gdzie dominująca powinno być spożycie wody) -  kluczowy do regulacji formowania mas kałowych i prawidłowej perystaltyki jelit. 

Nie istnieje idealny model dietetyczny dla kobiet chorujących na endometriozę, jednak są zalecenia, które potwierdza większość badań oraz praktyka kliniczna:

- dieta śródziemnomorska (dużo oliwy z oliwek, oliwek, awokado, świeżych ryb, owoców morza) 

- wprowadzenie do diety świeżych najlepiej sezonowych i lokalnych warzyw i owoców

- ograniczenie spożywania cukru, produktów przetworzonych, czerwonego mięsa, tłuszczów nasyconych, tłuszczów trans 

- ograniczenie spożywania pszenicy oraz produktów zawierających gluten 

2. Estrobolom 

Estrobolom (Estrogen + Mikrobrobiom) to zestaw genowy mikrobioty jelitowej, którego bakterie są zdolne do metabolizowania estrogenów. Poprzez wpływ i modulowanie krążenia jelitowo- -wątrobowego – w fazie trzeciej detoksu wątrobowego – estrobolom oddziałuje zarówno na wydalanie tych hormonów, jak i na ewentualne powtórne ich krążenie.

Zrównoważony skład bakteryjny mikrobioty jelitowej i zdrowa mikrobiota pochwy (układy rozrodczy i pokarmowy są ze sobą powiązane) to klucz do utrzymania zdrowia obiegu i równowagi estrogenów.

Beta-glukuronidaza odgrywa ważną rolę w metabolizmie hormonów i ich prawidłowemu wydalaniu. W mniejszym stopniu zawarta jest w tkankach piersi, z większym wytwarzania przez mikrobiom jelitowy. Wiemy że w przypadku kobiet z endometriozą i mikrobiomem pokazano bardzo istotne korelacje:

❌Bakterie gram-negatywne, E.Coli (6x częściej niż u kobiet bez endometriozy!) czy paciorkowce, które jeśli są w nadmiernym patologicznym przeroście produkują toksyczne i generujące stan zapalny lipopolisacharydy (LPS)

❌Populacje drobnoustrojów zapalnych w macicy i płynie otrzewnowym

❌Zaburzony mikrobiom szyjki macicy

❌Większe stężenie paciorkowców w śluzie szyjki macicy

❌E. Coli + streptococcus w endometrium

Nawet ponad 60 rodzajów drobnoustrojów jelitowych wytwarza beta-glukuronidazę, gdy nie działa prawidłowo enzym odpowiedzialny za utylizacje estrogeny ponownie wracają do krwioobiegu. Wpływają tez na nie niektóre infekcje pasożytniczne (np. Giardia lamblia), z których niektórzy się „śmieją”, że nie mają żadnego znaczenia w leczeniu niepłodności. Załączam świeże badanie które pokazuje, że kobiety z endometriozą, u których źle działał proces b-glukoronidazy miały znaczny szybsza progresję endometriozy, powodując dysfunkcję makrofagów.

3. Suplementacja w endometriozie :

a) Wit D 

• działa immunomodulująco, przeciwzapalnie 
• podaż wit D jest skorelowana z niższym poziomem stanu zapalnego w endometrium
• działanie przeciwproliferacyjne
• razem z magnezem oraz wapniem mogą hamować rozwój endometriozy , dlatego prawidłowe poziomy są tak ważne w prewencji rozwoju endometriozy

b) Kwasy Omega-3

• wpływają na zmniejszenie dolegliwości bólowych oraz stan zapalny, a przede wszystkim jakość życia  - jest to szczególnie zauważalne u kobiet z zaawansowaną endometriozą III i IV stopnia  
• dawki muszą być duże żeby uzyskać takie efekty (2 g  kwasów EPA + DHA w górę) 
• dawkowanie indywidualne może wynosić nawet 2-5 g EPA+ DHA/ dzień
• Stosunek Omega-3/ Omega-6 1:2 lub nawet 1:1 
• Warto podkreślać że kluczowa jest jakość kwasów Omega-3 (niski TOTOX), brak obciążenia metalami ciężkimi – ponieważ mamy opisane badania, że przy słabej jakości kwasów Omega-3 pacjentki z endometriozą nie raportowały poprawy jakości życia 

c) Resveratrol

• Resweratrol to znany polifenol obecny w winie – inne źródła to winogrona, jagody i zioła. Istnieje kilka powodów, dla których resweratrol można rozważyć jako część kompleksowego planu leczenia endometriozy, wykazuje właściowości: 
• Przeciwzapalne: pomocne w leczeniu przewlekłego stanu zapalnego związanego ze zmianami endometrium
• Silny przeciwutleniacz: zwalcza stres oksydacyjny
• Przeciwdrobnoustrojowy: wykazano, że resweratrol zmniejsza czynniki wirulencji (takie jak wytwarzanie toksyn i tworzenie biofilmu) bakterii, co może być pomocne u osób, które doświadczają stanu zapalnego spowodowanego dysbiozą lub infekcją.
• Pojawiające się dowody wskazują, że resweratrol jest potencjalną interwencją mającą na celu zmniejszenie liczby i wielkości guzów endometrialnych (efekt ten wykazano w badaniach na myszach, którym wszczepiono ludzką tkankę endometrium)
• Badania na ludziach, choć ograniczone, wykazują obiecujący wpływ na ból i lokalną produkcję estrogenu
• Podczas gdy baza dowodowa dotycząca suplementacji resweratrolem wciąż rośnie, niskie ryzyko toksyczności, szeroka dostępność i stosunkowo niska cena sprawiają, że jest to realna opcja do wspomagania pacjentek z endometriozą 

d) Kurkumina 

• Silne działanie przeciwzapalne,przeciwbakteryjne, a nawet przeciwwirusowe -hamuje szlaki NfKb, TNF-alpha
• W modelu zwierzęcym wpływała nawet na cofanie się zmian endometrialnych
• Ponadto kurkumina może bezpośrednio oddziaływać na inwazję, adhezję, apoptozę i angiogenezę w zmianach endometrium

e) PEA (palmitoylethanolamide), kwas alfa-liponowy (ALA)

W badaniu kobiet z przewlekłym bólem miednicy stosowano kombinację PEA i kwasu alfa-liponowego (ALA), a wyniki opublikowano w 2025 r. Celem tego badania była ocena wpływu związku między PEA i kwasem alfa-liponowym (LA) na jakość życia i funkcje seksualne u kobiet z bólem miednicy związanym z endometriozą.

Pięćdziesięciu sześciu kobietom podawano PEA 300 mg i LA 300 mg dwa razy dziennie. Do oceny jakości życia i funkcji seksualnych/cierpienia wykorzystano Short Form-36 (SF-36), Female Sexual Function Index (FSFI) i Female Sexual Distress Scale (FSDS). Przeprowadzono oceny kontrolne po 3, 6 i 9 miesiącach.

Nie zaobserwowano żadnych zmian w bólu, jakości życia i funkcjach seksualnych w 3. miesiącu obserwacji, ale w 6. i 9. miesiącu objawy bólu i kategorie jakości życia uległy znacznej poprawie (Caruso S, 2025). Dlatego tak ważna jest regularna i długofalowa suplementacja. 

f) N-acetylocysteina (NAC) – to podchodna aminokwasu cysteiny i prekursor silnego antyoksydantu – glutationu. NAC ma szczególnie dobre badania pod wspieranie pacjentek z endometriozą:

- Szczególnie interesujące są również wyniki badania z 2023 roku pt. „Skuteczność N-acetylocysteiny w bólu związanym z endometriozą, zmniejszaniu rozmiaru torbieli endometrialnych jajnika oraz wynikach płodności”. Badacze zaobserwowali, że spośród 52 kobiet deklarujących chęć zajścia w ciążę, 39 zaszło w ciążę w ciągu 6 miesięcy od rozpoczęcia suplementacji NAC.

- W kolejnym z badań kobiety z endometrialnymi torbielami jajnika (endometrioma) przyjmowały 600 mg NAC, 3 razy dziennie, przez 3 dni w tygodniu, przez 3 miesiące. Wyniki:

• Kobiety stosujące NAC miały wyższy odsetek uniknięcia leczenia operacyjnego w porównaniu z grupą kontrolną (nie stosującą NAC)
• Zaobserwowano istotne zmniejszenie wielkości torbieli endometrialnych jajnika w grupie NAC w porównaniu z grupą kontrolną
• Nasilenie bólu oraz stosowanie leków przeciwzapalnych (NLPZ) były istotnie zmniejszone w grupie leczonej NAC

Endometrioza jest trudną chorobą, która dotyka dużą ilość kobiet na całym świecie, obniżając znacząco jakość życia, powodując dyskomfort fizyczny, ale również często fizyczny i psychiczny. Specjaliści różnych dziedzin łącza siły, tak by poznać lepiej przyczynę powstania choroby, by ją zrozumieć i leczyć efektywnie – zwłaszcza stawiając na profilaktykę – wczesną diagnostykę, leczenie zachowawcze, modyfikacje stylu życia, dietę, ruch czy suplementację. Nauka daje coraz więcej nowych rozwiązań i warto ją śledzić i wykorzystywać by pomóc sobie lub osobom, których endometrioza bezpośrednio dotyka. 

1. https://www.endometriosis-uk.org/what-is-endometriosis

2. https://borgenproject.org/endometriosis-in-poland/?utm_source=chatgpt.com